محل اعتکاف
اعتکاف در مسجد الحرام، مسجد النبی(ص)، مسجد کوفه، مسجد بصره و همچنین در مسجد جامع هر شهری صحیح است. مگر آنکه امامت آن مسجد، اختصاص به فرد غیرعادل داشته باشد که در این صورت، احتیاط واجب آن است که اعتکاف در آن انجام نشود]].
مشروعیت اعتکاف در سایر مساجد ثابت نیست، اما انجام آن به قصد رجاء (امید مطلوببودن) اشکال ندارد.
اعتکاف در مکانهایی که مسجد نیست، مانند حسینیه یا نمازخانه، صحیح و مشروع نیست و حتی به قصد رجاء نیز انجام نشود.
اگر در مسجد بودن مکانی یا در قسمتی از مسجد شک کند و امارهای بر مسجدبودن آن نباشد، اعتکاف صحیح نیست.
وحدت مکان اعتکاف
اعتکاف باید در یک مسجد انجام شود و نمیتوان آن را در دو مسجدِ جدا یا حتی متصل انجام داد، مگر اینکه بهطوری متصل باشند که عرفاً یک مسجد حساب شوند.
استفتائات
پرسش: اعتکاف در مسجد دانشگاه صحیح است؟
پاسخ: اگر مسجد جامع نباشد ـ که معمولا چنین است ـ اعتکاف صحیح نیست امّا انجام آن رجاءً و به امید مطلوب بودن، اشکال ندارد .
پرسش: آیا خانم ها میتوانند در خانه خود اعتکاف کنند؟
پاسخ: اعتکاف در غیر مساجد چهار گانه و مساجد جامع صحیح نیست.
منابع فقهی
توضیح المسائل
مسئله ۱۷۲۸ . اعتکاف در مسجد الحرام یا مسجد النّبی(صلی الله علیه وآله) یا مسجد کوفه یا مسجد بصره صحیح است، همچنین اعتکاف در مسجد جامع هر شهر صحیح میباشد مگر در زمانی که امامت آن مسجد اختصاص به فرد غیر عادل داشته باشد که در این هنگام ـ بنا بر احتیاط لازم ـ اعتکاف صحیح نمیباشد، و مراد از مسجد جامع مسجدی است که اختصاص به محلّه یا منطقه خاص یا گروه خاصّی نداشته باشد و محلّ اجتماع و رفتوآمد مردم مناطق و محلههای مختلف شهر باشد، و مشروعیت اعتکاف در هیچ مسجدی غیر مسجد جامع ثابت نیست ولی آوردن آن به احتمال مطلوب بودنش اشکال ندارد، اما اعتکاف در جایی که مسجد نیست و مثلاً حسینیه است یا فقط نمازخانه است صحیح نیست و مشروعیت ندارد.
مسئله ۱۷۲۹ . اعتکاف لازم است در یک مسجد انجام شود. بنابراین یک اعتکاف را نمیتوان در دو مسجد انجام داد چه جدا از هم باشند یا متصلبههم باشند مگر به گونهای به هم متّصل باشند که عرفاً یک مسجد حساب شوند.
رساله جامع
ج۲، مسئله ۲۷۳. اعتکاف در مسجد الحرام یا مسجد النّبی(صلیاللهعلیهوآله) یا مسجد کوفه یا مسجد بصره صحیح میباشد و نیز اعتکاف در مسجد جامع هر شهر صحیح است؛ مگر در زمانی که امامت آن مسجد اختصاص به فرد غیر عادل داشته باشد که در این هنگام، بنابر احتیاط واجب، اعتکاف صحیح نیست.
منظور از «مسجد جامع»، مسجدی است که اختصاص به محلّه یا منطقۀ خاص یا گروه خاصّی نداشته باشد و محلّ اجتماع و رفت و آمد مردم مناطق و محلّات مختلف شهر باشد.
شایان ذکر است، مشروع بودن اعتکاف در سایر مساجد - غیر از مساجدی که ذکر شد - ثابت نیست؛ ولی انجام آن رجاءً و به امید مطلوب بودن، اشکال ندارد؛ امّا در جایی که مسجد نیست و مثلاً حسینیّه است، اعتکاف عمل مشروع نمیباشد. بنابراین، به قصد رجاء هم انجام نشود.
ج۲، مسئله ۲۷۴. اعتکاف باید در یک مسجد انجام شود. بنابراین، یک اعتکاف را نمیتوان در دو مسجد انجام داد، چه جدا از هم باشند یا متّصل به هم باشند؛ مگر به گونهای به هم متّصل باشند که عرفاً یک مسجد حساب شوند.
ج۲، مسئله ۲۷۷. معتکف در مدّت اعتکاف باید در مسجد بماند و جز برای امور ضروری از مسجد خارج نشود و اگر برای کار ضروری - که در مسأله بعد ذکر میشود - خارج شود، بیشتر از زمانی که برای آن کار لازم است، خارج از مسجد نماند.
منهاج الصالحین
ج۱، مسألة ۱۰۶۸: یشترط فی صحّته مضافاً إلی العقل والإسلام - بتفصیل تقدّم فی الصوم - أُمور : ....
الرابع: أن یکون فی أحد المساجد الأربعة: المسجد الحرام، ومسجد المدینة، ومسجد الکوفة، ومسجد البصرة، ویجوز إیقاعه فی المسجد الجامع فی البلد أیضاً إلّا إذا اختصّ بإمامته غیر العادل فإنّه لا یجوز الاعتکاف فیه حینئذٍ علی الأحوط، والأحوط استحباباً - مع الإمکان - الاقتصار علی المساجد الأربعة.
ج۱، مسألة ۱۰۷۰: لو اعتکف فی مسجد معین فاتّفق مانع من البقاء فیه بطل ولم یجز اللبث فی مسجد آخر، والأحوط لزوماً قضاؤه - إن کان واجباً - فی مسجد آخر، أو فی ذلک المسجد بعد ارتفاع المانع.
ج۱، مسألة ۱۰۷۱: یدخل فی المسجد سطحه وسردابه مع وجود أمارة علی دخوله، وکذا منبره ومحرابه، والإضافات الملحقة به إذا جعلت جزءاً منه کما لو وسِّع فیه.
ج۱، مسألة ۱۰۷۲: إذا قصد الاعتکاف فی مکان خاصّ من المسجد لم یتعین وکان تعیینه لغواً.
عروه الوثقی
ق م ۲۵۶۰....
شرائط صحة الاعتکاف
ویشترط فی صحته أمور [(ویشترط فی صحته أمور) : یجری فی الشرطین الأولین ما تقدم فی کتاب الصوم.] : ....
السادس : أن یکون فی المسجد الجامع [(أن یکون فی المسجد الجامع) : إلا إذا اختص بإمامته غیر العادل علی الأحوط.]، فلا یکفی فی غیر المسجد ولا فی مسجد القبیلة والسوق، ولو تعدد الجامع تخیر بینها، ولکن الأحوط مع الإمکان کونه فی أحد المساجد الأربعة : مسجد الحرام ومسجد النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) ومسجد الکوفة ومسجد البصرة. ....
[۲۵۷۷] مسألة ۱۸ : یعتبر فی الاعتکاف الواحد وحدة المسجد، فلا یجوز أن یجعله فی مسجدین سواء کانا متصلین أو منفصلین، نعم لو کانا متصلین علی وجه یعد مسجدا واحدا فلا مانع.
[۲۵۷۹] مسألة ۲۰ : سطح المسجد وسردابه ومحرابه منه ما لم یعلم خروجها [(ما لم یعلم خروجها) : مع وجود أمارة علی دخولها.]، وکذا مضافاته إذا جعلت جزءاً منه کما لو وسع فیه.
[۲۵۸۰] مسألة ۲۱ : إذا عین موضعا خاصا من المسجد محلا لاعتکافه لم یتعین وکان قصده لغوا.
[۲۵۸۱] مسألة ۲۲ : قبر مسلم وهانی لیس جزءا من مسجد الکوفة علی الظاهر.
[۲۵۸۲] مسألة ۲۳ : إذا شک فی موضع من المسجد أنه جزء منه أو من مرافقه لم یجر علیه حکم المسجد[(لم یجر علیه حکم المسجد) : إذا لم تکن أمارة علی جزئیته ولو کانت ید المسلمین.].
[۲۵۸۳] مسألة ۲۴ : لا بد من ثبوت کونه مسجدا أو جامعا بالعلم الوجدانی أو الشیاع المفید للعلم [(أو الشیاع المفید للعلم) : أو الاطمئنان وکذا إذا حصلا من غیره من المناشئ العقلائیة.]أو البینة الشرعیة، وفی کفایة خبر العدل الواحد إشکال [(وفی کفایة خبر العدل الواحد إشکال) : بل منع ما لم یفد الاطمئنان.]، والظاهر کفایة حکم الحاکم الشرعی[(والظاهر کفایة حکم الحاکم الشرعی) : مع الترافع عنده.].
[۲۵۸۴] مسألة ۲۵ : لو اعتکف فی مکان باعتقاد المسجدیة أو الجامعیة فبان الخلاف تبین البطلان.
[۲۵۸۵] مسألة ۲۶ : لا فرق فی وجوب کون الاعتکاف فی المسجد الجامع بین الرجل والمرأة، فلیس لها الاعتکاف فی المکان الذی أعدته للصلاة فی بیتها بل ولا فی مسجد القبیلة ونحوها.
[۲۵۹۶] مسألة ۳۷ : لا فرق فی اللبث فی المسجد بین أنواع الکون من القیام والجلوس والنوم والمشی ونحو ذلک، فاللازم الکون فیه بأی نحو ما کان.