معتکف فقط برای موارد ضروری و مجاز باید به اندازه ضرورت از مسجد خارج شود و نباید بیشتر از زمان لازم بیرون بماند.
وظیفه معتکف در صورت جواز خروج از مسجد
اگر مدت خروج طولانی شود بهطوری که صورت اعتکاف از بین برود، حتی اگر به اجبار باشد، اعتکاف باطل است.
مراعات نزدیکترین مسیر در هنگام خروج
در رفتوبرگشت و برای خروج از مسجد، بنابر احتیاط واجب نزدیکترین مسیر رعایت شود، مگر آنکه مسیر دورتر باعث شود مدت کمتری خارج مسجد بماند.
زیر سایه رفتن معتکف، خارج از مسجد
معتکف در خارج از مسجد، در صورت امکان نباید زیر سایه بنشیند، تنها در صورتی که انجام کار جز با نشستن زیر سایه ممکن نباشد، اشکال ندارد و راهرفتن زیر سایه اشکال ندارد گرچه احتیاط مستحب ترک آن است.
استفتائات
پرسش: کسی که برای دستشویی مجبور است از مسجد خارج شود آیا می تواند به دستشویی دورتر برود یا باید به نزدیکترین دستشویی برود؟
پاسخ: اگر دستشویی دورتر موجب تأخیر در برگشت به مسجد می گردد هر چند مقدار کم باید نزدیکتر را انتخاب کند.
منابع فقهی
توضیح المسائل
مسئله ۱۷۴۲ . در مواردی که جایز است معتکف از مسجد بیرون رود، بیشتر از زمانی که برای انجام آن امر لازم است، نباید خارج از مسجد بماند.
مسئله ۱۷۵۱ . اگر معتکف به خاطر کار ضروری از مسجد خارج شود ولی مدّت خروجش طولانی گردد، به گونهای که صورت اعتکاف از بین برود، اعتکافش باطل است، هرچند خروجش از روی اکراه یا اجبار یا اضطرار و یا فراموشی باشد.
مسئله ۱۷۵۶ . معتکف نباید بیش از مقدار حاجت و ضرورت و نیاز بیرون مسجد بماند و در خارج از مسجد، در صورت امکان، نباید زیر سایه بنشیند ولی اگر انجام آن کار، جز با نشستن معتکف زیر سایه انجام نمی شود، اشکال ندارد و بنا بر احتیاط واجب، بعد از انجام آن کار و رفع نیاز مطلقاً ننشیند مگر آنکه ضرورتی پیش آید.
مسئله ۱۷۵۷ . معتکف میتواند در بیرون مسجد زیر سایه راه برود هرچند احتیاط مستحب ترک آن است.
مسئله ۱۷۵۸ . مراعات نزدیکترین مسیر در هنگام خروج از محلّ اعتکاف یا برگشت به محلّ اعتکاف، بنا بر احتیاط واجب، لازم است مگر آنکه انتخاب مسیر دورتر مستلزم توقّفِ کمتر در خارج مسجد باشد که باید آن را انتخاب کند.
رساله جامع
ج۲، مسئله ۲۸۰. اگر معتکف برای موارد مذکور در مسألۀ «۲۷۸» از مسجد خارج شود، ولی مدّت خروجش طولانیگردد، به گونهایکه صورت اعتکاف از بین برود، اعتکافش باطل است، هرچند خروجش از روی إکراه، اجبار، فراموشی، ضرورت یا اضطرار باشد.
ج۲، مسئله ۲۸۳. در مواردی که خارج شدن از مسجد مجاز است، معتکف نباید بیش از مقدار نیاز بیرون مسجد بماند و در خارج از مسجد، در صورت امکان، نباید در روز، زیر سایه بنشیند؛ [شایان ذکر است، حکم ممنوعیّت نشستن زیر سایه در خارج از محلّ اعتکاف، شامل شب نمیشود، هرچند در شب هوا بارانی باشد.]
ولی اگر انجام آن کار، جز با نشستن معتکف زیر سایه انجام نمیشود، اشکال ندارد و بنابر احتیاط واجب بعد از انجام آن کار و رفع نیاز نباید بنشیند؛ مگر آنکه ضرورتی پیش آید؛
البتّه معتکف میتواند در مواردی که خارج شدن از مسجد مجاز است، زیر سایه راه برود، هرچند احتیاط مستحب ترک آن است.
ج۲، مسئله ۲۸۴. در هنگام خارج شدن از مسجد در موارد مجاز، بنابر احتیاط واجب، لازم است کوتاهترین مسیر در رفت و برگشت انتخاب شود؛ مگر آنکه انتخاب مسیر دورتر، باعث شود مدّت کمتری خارج از مسجد باشد، که در این صورت باید از آن راه برود.
منهاج الصالحین
ق م ۱۰۷۳....
السادس: استدامة اللّبث فی المسجد الذی شرع به فیه، فإذا خرج لغیر الأسباب المسوّغة للخروج بطل، من غیر فرق بین العالم بالحکم والجاهل، بل یحکم بالبطلان فی الخروج نسیاناً أیضاً، بخلاف ما إذا خرج عن اضطرار أو إکراه أو لحاجة لا بُدَّ له منها من بول أو غائط أو غسل جنابة أو استحاضة أو مسّ میت وإن کان السبب باختیاره، ویجوز الخروج لحضور صلاة الجمعة وللجنائز لتشییعها والصلاة علیها وتغسیلها وتکفینها ودفنها ولعیادة المریض.
أمّا سائر الأُمور الراجحة شرعاً فالأحوط وجوباً عدم الخروج لها إلّا إذا کانت حاجة لا بُدَّ منها، کما أنّ الأحوط لزوماً مراعاة أقرب الطرق عند الخروج، ولا تجوز زیادة المکث عن قدر الحاجة، وأمّا التشاغل علی وجه تنمحی به صورة الاعتکاف فهو مبطل وإن کان عن إکراه أو اضطرار، ولا یجوز الجلوس تحت الظلال فی الخارج بل الأحوط لزوماً ترک الجلوس فیه بعد قضاء الحاجة مطلقاً إلّا مع الضرورة.
عروه الوثقی
[۲۵۹۴] مسألة ۳۵: إذا خرج عن المسجد لضرورة فالأحوط مراعاة أقرب الطرق، ویجب عدم المکث إلا بمقدار الحاجة والضرورة، ویجب أیضاً أن لا یجلس تحت الظلال مع الإمکان، بل الأحوط أن لا یمشی تحته [(بل الأحوط أن لا یمشی تحته): الأظهر جوازه.]أیضاً، بل الأحوط عدم الجلوس مطلقا [(بل الأحوط عدم الجلوس مطلقا): بل بعد قضاء الحاجة.]إلا مع الضرورة.
[۲۵۹۵] مسألة ۳۶: لو خرج لضرورة وطال خروجه بحیث انمحت صورة الاعتکاف بطل.